Schrijver van de maand: Louis Couperus

Op 10 juni 1863, deze maand 150 jaar geleden, werd één van de grootste schrijvers van de Nederlandse Letteren geboren in Den Haag. Louis Couperus, want over hem gaat het, bracht zes jaar van zijn jeugd door in Nederlands Indië. Zijn vader, die er bestuursambtenaar was, had er een druk leven. De kleine Louis leefde er in ontzag voor die vaderfiguur, aan wiens verwachtingen hij het gevoel had nooit te kunnen voldoen. Tegelijk groeide hij als jongste telg van het gezin op onder de vleugels zijn moeder en zijn oudere zussen.

Die invloed van die gezinssituatie drukte een grote stempel op de persoon Louis Couperus, en op de thematiek van zijn latere werken. Enerzijds passen Couperus' romans volledig in de tijdsgeest van de eeuwwisseling rond 1900. Het naturalisme vierde nog steeds hoogtij, maar ondertussen maakten ook het symbolisme en een sterk fin-de-siècle-gevoel hun opgang. In deze maalstroom van literaire stromingen en onder invloed ook van Tolstoj, Flaubert en Wilde, vond Couperus toch zijn eigen stem. Het deterministische idee dat iemand volledig wordt bepaald door afkomst, opvoeding en omgeving, wordt bij hem nog intenser versterkt tot een onafwendbaar noodlot dat iedereen in zich draagt. Bovendien koppelt hij dit thema aan een grote tegenstelling tussen het mannelijke (stoer, koud, somber, bekrompen, ...) en het vrouwelijke (week, warm, zwoel, open, ...), waar hij dan vervolgens ook de tegenstelling tussen het Noorden (Nederland) en het Zuiden of het Exotische aan verbindt.

Het duidelijkst komen dit Couperiaanse thema van het tragische noodlot tot uiting in zijn allergrootste klassieker, Eline Vere. Deze "Haagse roman" uit 1889 werd een schoolvoorbeeld van het realisme omdat het de salons en de hele cultuur van die tijd zo perfect wist te vatten in wat men dan een zedenschets van het toenmalige Nederland is gaan noemen. Couperus toont er zich in ieder geval een scherp waarnemer van de wereld rondom hemzelf. Maar meer nog dan dit generatiebeeld, is Eline Vere vooral een prachtig psychologisch portret van de titelfiguur, een onevenwichtige jonge vrouw die uit angst voor de werkelijkheid wegvlucht in dromen die steeds onhoudbaarder worden. De fatale afloop van het verhaal geeft de Nederlandse literatuur haar eigen Madame Bovary.

Het zijn echter niet alleen individuele figuren die volgens Couperus ten prooi zijn aan het een dergelijk tragisch noodlot. Ook hele volkeren en culturen kun hieraan lijden. Niet toevallig spelen Couperus' historische romans, want ook die schreef hij en ook daarin blonk hij uit, zich af in decadente tijden, vlak voor de ondergang van een wereldrijk (zoals de nadagen van het oude Rome in De berg van licht.

Het tragische noodlot, de beknelling van overdreven beschaving, in zichzelf verzonken en verloren personages, een dwingende tegenstelling tussen man en vrouw, tussen hard en zacht, inheems en exotisch, ... het zijn zware thematieken. Couperus weet er echter een heldere, bijna lichtzinnige taal omheen te weven. Hij kleedde en gedroeg zich niet alleen als een ware dandy, hij schreef ook op een overvloedige, enigszins geaffecteerde manier - zwierig en volstrekt uniek.

Louis Couperus werd deze maand precies 150 jaar geleden geboren en in juli zal het precies 90 jaar geleden zijn dat hij op zestigjarige leeftijd stierf. Tijd dus om dit literaire monument uit het magazijn te halen en recht in de spotlights te plaatsen. U vind al zijn grote werken, waaronder ook meesterwerken als De boeken der kleine zielen, De stille kracht en Van oude mensen, de dingen, die voorbijgaan..., de hele maand juni in onze themastand tussen de romans. Want je kan veel over Couperus horen vertellen, maar echt naar waarde schatten kan je hem pas wanneer je zelf een boek van hem hebt gelezen. Kom dus naar de bib en ... veel leesplezier!

Alles van Louis Couperus in onze collectie
Louis Couperus op Wikipedia
De website van het Louis Couperus Genootschap
Louis Couperus als item in De wereld draait door
Gratis e-books van Louis Couperus op Project Gutenberg en DBNL

Gelezen: ‘Vinexvrouwen’ van Naima El Bezaz

‘Een vinexwijk heeft wel wat weg van een gevangenis, waarbij de tuin bedoeld is om ons even te laten luchten.’

Vinexvrouwen is het vijfde boek van de Nederlands-Marokkaanse auteur Naima El Bezaz. In België is deze schrijfster minder bekend, maar in Nederland zorgen haar boeken telkens opnieuw voor de nodige controverse, wegens confronterend en taboedoorbrekend. Zo verkocht de verhalenbundel 'minnares van de duivel' als zoete broodjes, nadat de schrijfster er in een televisieprogramma een erotische passage uit voorlas en zich de woede en verontwaardiging van zowel moslims als gereformeerden op de hals joeg. De expliciete seksscènes in ‘de verstotene’ bevestigden haar reputatie als ‘schandaal’ auteur. Die roman werd zelfs vergeleken met 'Turks Fruit'. Al deze media aandacht zorgde voor een burn out en de schrijfster geraakte in een ernstige depressie. 'Het gelukssyndroom' is een roman met autobiografische elementen waarin zij de gevolgen van haar ziekte en haar gevecht om uit haar depressie te komen verwerkte.

Met 'vinexvrouwen' krijgt Naima El Bezaz opnieuw een hoop heibel over zich heen.  Het is geen roman, eerder een bundel van losse stukjes die enkel met elkaar gemeen hebben dat ze zich in een zogenaamde Vinexwijk afspelen. Dat zijn eenvormige nieuwbouwwijken, die bestaan uit  allemaal kleine huisjes met tuintjes. Gezinsvriendelijk en betaalbaar, maar tegelijk ook oersaai en omdat de muren wel van karton lijken valt er aan de buren niet te  ontkomen! Naima woont zelf al een tiental jaren in een dergelijke wijk en verzamelde ondertussen voldoende munitie waarmee ze de mentaliteit en eigenaardigheden van de inwoners te lijf kan gaan. Vaak hilarisch grappig zet de schrijfster een verzameling Nederlandse Vinexbewoners te kijk. Een zootje ‘white trash’ met vrouwen die elkaar de loef willen afsteken met de nieuwste spuuglelijke meubels, mannen en vrouwen die het allemaal met elkaar doen en aan de drugs zitten, een irritante buurvrouw op leeftijd die haar blote lijf constant etaleert vanuit haar tuin, feestjes met veel bier maar niets te eten,  Nederlanders die er systematisch van overtuigd zijn dat ze het beter voor elkaar hebben dan anderen en dat hun levenswijze de norm zou moeten zijn, enz.  De schrijfster schreeuwt haar verontwaardiging en ergernissen heel het boekje uit. Van die Nederlanders begrijpt ze echt niets! Als Belg vond ik het vanzelfsprekend heel grappig, veel clichés die bij ons leven over de Nederlanders worden immers alleen maar bevestigd. Daarnaast ontbreekt ook het onderling racisme van de  ‘nieuwkomers’ (o.a. Polen, Turken en Surinamers)  niet. En Naima fulmineert niet alleen tegen de Nederlanders maar spaart ook zichzelf en haar zwaktes niet. Een constant kritische moeder en het  niet ernstig genomen worden als schrijfster zorgen voor de nodige frustraties. Tegen wil en dank toont zij zich trouwens beter ‘geassimileerd’ dan haar lief is. Zo heeft zij haar dochtertje naar een Christelijke school gestuurd. Het kind komt thuis met liedjes over Jezus en de passage waarin de schrijfster zelf een kerkdienst bijwoont (met hoed) is uiterst (tragi)komisch. 

Vinexvrouwen heb ik ervaren als een amusant en onderhoudend boekje, geschreven in een luchtige, makkelijk leesbare stijl. Een aanrader om te lezen  als tussendoortje!

Gelezen: ‘zomerhuis met zwembad’ van Herman Koch

'Er komt een vlek in je broek. Je favoriete broek.  Je wast de broek tien keer achter elkaar op negentig graden. Je boent en schrobt en wrijft. Je zet zwaar geschut in. Bleekmiddelen. Schuursponsjes. Maar de vlek gaat niet weg. Als je te lang boent en wrijft komt er hooguit iets anders voor in de plaats. Een plek waar de stof dunner en bleker is. Die bleke plek is de herinnering. De herinnering aan de vlek. Je kunt nu twee dingen doen. Je kunt de broek weggooien, of je kunt de rest van je leven blijven rondlopen met de herinnering aan de vlek. Maar de bleke plek herinnert je niet alleen aan de vlek. Hij herinnert je ook aan de tijd waarin de broek nog schoon was.

Wanneer je maar ver genoeg terugspoelt, komt uiteindelijk de schone broek weer in beeld. Je weet inmiddels dat hij niet schoon zal blijven. Ik weet dat ik de rest van mijn leven zal blijven terugspoelen.'

Vorige maand stond zijn bestseller het diner nog op het menu van onze leesclub. Ondertussen staat hij bovenaan in allerlei top 10 lijstjes met  zijn  nieuwste roman zomerhuis met zwembad. We hebben het over de Nederlandse auteur Herman Koch. 

‘Ik ben huisarts’

Met dit simpel zinnetje komt verteller Marc Schlosser onmiddellijk to the point. Hij wordt beschuldigd van een medische fout met fatale gevolgen voor zijn patiënt Ralph Meier, een beroemd acteur.  We zijn vertrokken voor een terugblik op hoe het zover gekomen is. Gaat het wel echt om een medische fout of is hier opzet in het spel? Over de inhoud van het verhaal en de plot geef ik liever niet teveel prijs, maar ik wil wel graag kwijt dat Koch een heel onderhoudend en spannend boek  afgeleverd heeft.  Belangrijk voor de spanningsboog is dat we op de eerste bladzijden al een fragmentarische samenvatting van de gebeurtenissen krijgen. De nieuwsgierigheid is meteen gewekt, want we weten al iets over het ‘wat’, maar nog helemaal niet over het ‘hoe’ en zeker niet over het ‘waarom’. En die ware toedracht wordt pas op de allerlaatste bladzijden duidelijk, wanneer de puzzelstukjes mooi in elkaar schuiven. Het grootste deel van de actie ontrolt zich tijdens een vakantie van het gezin Schlosser aan het ‘zomerhuis met zwembad’ van Ralph Meier.

 

In het eerste deel krijgen we vooral een inkijk op de huisartsenpraktijk van Marc Schlosser. Zijn patiëntenbestand bestaat hoofdzakelijk uit artistieke figuren: kunstenaars,  filmregisseurs, schrijvers, balletdansers, enz. Dit levert hilarische taferelen op, die ook verder in het verhaal sporadisch terugkomen. Terwijl  in 'het diner'  het burgerlijk establishment het moest ontgelden, zet Herman Koch in 'zomerhuis met zwembad' het arty-farty wereldje van (would-be) kunstenaars flink in zijn hemd.

Net als in het diner staat de vraag ‘Hoever ben je als ouder bereid te gaan om je kinderen te beschermen?’ centraal. En ook deze keer gebruikt de auteur zijn roman als vehikel voor het ventileren van allerlei ‘gevaarlijke’ ideeën. Terwijl die in  'het diner' vooral gingen over misdaad, de doodstraf, daklozen, het onderwijssysteem of de Jodenvervolging legt hij in dit nieuwe boek de vinger op de wonde van de Nederlandse gezondheidszorg en stelt hij oplossingen voor over hoe de samenleving het best kan omgaan met pedofilie. 

Vrees je nu dat het hier gaat om het zoveelste stereotiepe verhaal over kindermisbruik?  Beslist niet! Ik kan je wel verklappen dat je net als in 'het diner’ ook in dit verhaal de verteller niet blindelings mag vertrouwen en dat opnieuw geen enkel personage vrijuit gaat.

'Zomerhuis met zwembad': een sterke zedenschets, verstopt in een spannende thriller. Nog beter dan 'het diner'! 

Bekijk een interview met Herman Koch

Herman Koch in Paagman from Taco Zwaanswijk on Vimeo.

Gelezen: ‘huid en haar’ van Arnon Grunberg

Sinds het meesterlijke Tirza behoort Arnon Grunberg tot mijn favoriete auteurs. Dit betekent dat ik ook zijn andere romans systematisch ben gaan lezen en er iedere keer plezierige leeservaringen aan overhield. Nochtans lijkt het woord ‘plezier’ niet meteen op zijn plaats bij de grimmige wereld die Grunberg in zijn boeken iedere keer opnieuw oproept. Huid en haar is een dikke turf (523 pagina’s) met als spilfiguur de Nederlander Roland Oberstein, een universitair docent economie in Fairfax (USA). Voor deze Roland valt alles in de wereld te herleiden tot handelswaar. De mens is spijtig genoeg al te vaak geneigd zijn identiteit door valse sentimenten te laten ondermijnen, allemaal gevoelens die ambities in de weg staan. Het lezen van romans is verwerpelijk want daarin wordt die ongezonde hysterie nog eens extra in de verf gezet en zelfs verheerlijkt. Roland is niet van plan zijn tijd te verliezen aan al die flauwekul. Zijn leven staat volledig in functie van het wetenschappelijk onderzoek. Hij is per slot van rekening één van de veertig meest gerenommeerde Adam Smith - kenners wereldwijd.

Dat dergelijke levenshouding moeilijk aan derden te slijten valt, blijkt uit alle andere personages die ‘huid en haar’ bevolken. Roland Oberstein laat vrouw Sylvie en zoontje Jonathan in Nederland achter om zich in de Verenigde Staten helemaal op het onderzoek van de economische ‘bubbel’ te kunnen concentreren.

‘Als kind al besefte ik dat we de werkelijkheid niet aan haar lot kunnen overlaten. Er zijn mensen die zich om haar moeten bekommeren. Jij draagt zorg voor ons kind en het gebit van je patiënten, ik bekommer me om de reëel bestaande werkelijkheid. Zonder jullie te vergeten uiteraard.’

Zijn veel jongere Nederlandse vriendin Violet, met wie hij een lange afstandsrelatie cultiveert, gaat vreemd om te zien welke gevoelens dit bij Roland teweegbrengt.

‘Ik heb geen tijd voor jaloezie. Ik ga er tijd voor vrijmaken, ik ga in mijn agenda bladeren en een datum prikken voor jaloezie.’

Zijn moeder noemt hem een onmens.

Tijdens een conferentie over de Holocaust ontmoet Roland de Amerikaanse Lea. Zij verwacht dat hij haar zal ‘redden’. Het duo ontwikkelt een relatie die gebaseerd is op hun gemeenschappelijke hobby: de genocide. Maar voor Roland moet ook volkerenmoord, net als de liefde, beschouwd worden als een door de markt gereguleerd spel.  Lea is getrouwd met de weerzinwekkende politicus Jason, die zich vastklampt aan zijn status, vermits die hem de kans geeft om zijn sadistische lusten ongebreideld te botvieren op een engelachtige jongeman.

En dan is er nog de 19-jarige studente Gwenny. Slaagt zij er in om Roland’s ‘bubbel’ te doorprikken?

Roland Oberstein fulmineert de hele roman door tegen de sentimentaliteit en achterlijkheid van de mensen. Hij zet zich op de kaart als een kille man die zich wijsmaakt dat hij superieur is vermits hij zijn emoties volledig onder controle heeft. Op momenten dat het uiterlijk tonen van gevoelens omwille van sociale conventies als ‘gepast’ ervaren wordt, haalt hij ze voorzichtig uit de kast. Dan probeert hij empathie te tonen door de juiste woorden te gebruiken. Deze beredeneerdheid kan hem immers economisch voordeel opleveren, bijvoorbeeld in de vorm van genot. Toch is Roland niet zo kil en rationeel als hij zelf zou willen. Perverse fantasieën krijgt hij niet zo gemakkelijk weggefilterd. Zullen die gevaarlijke driften uiteindelijk toch zijn ondergang inluiden?

‘Huid en haar’ is opnieuw een intrigerende Grunberg. Het verhaal leest vlot weg, dankzij de spitse dialogen en het creatieve taalgebruik. Ook de cynische humorprikjes bevorderen het leesplezier. Toch heb ik deze Grunberg als een ietsje saaier ervaren dan zijn andere romans. De vele nevenpersonages komen niet altijd even geloofwaardig over en missen diepgang. Hun denken en handelen staat volledig in functie van het effect dat ze daarmee uitoefenen op het hoofdpersonage. Huid en haar is zeker een aanrader voor wie van het eigenzinnige Grunberguniversum houdt. Maar de hegemonie van Tirza blijft overeind!

Gelezen: ‘De Zwarte Lord’ van Rihana Jamaludin

De Zwarte Lord is de debuutroman van de Surinaamse auteur Rihana Jamaludin. Deze lijvige historische roman speelt zich af in het Suriname van de negentiende eeuw, meer bepaald het jaar 1848. We komen terecht in een koloniale maatschappij, waar Nederlanders omwille van economisch gewin de slavernij hardnekkig in stand willen houden. Een mysterieuze samenleving waar de verhoudingen tussen zwart en blank en de vele tinten daartussen de conventies en fatsoensnormen van die tijd overhoop gooien. Maar tegelijk zien we er veel hypocrisie en taboes, die de menselijke relaties bemoeilijken.

In deze ‘setting’ wordt Regina Winter losgelaten. Deze op het eerste zicht oerhollandse, wat preutse gouvernante is aan het woord met haar verhaal over ‘een onbeduidende gouvernante, een wees uit Den Bosch, die in Nederland geen toekomst meer ziet en haar biezen pakt om het overzee te proberen’. Aangekomen in Suriname, treedt zij in dienst van Walther Blackwell, een jonge kleurling die van zijn blanke vader een plantage geërfd heeft. Deze Blackwell wordt door de kolonisten spottend ‘de Zwarte Lord’ genoemd. Regina moet instaan voor zijn educatie. Vanaf dan wordt zij meegesleurd in de stroom van gebeurtenissen die Suriname in 1848 overspoelen. In de buurlanden predikt men de revolutie, de autoriteiten in Suriname doen er alles aan om deze vonk niet te doen overslaan. Ondertussen zorgt een ‘subversief’ theatergezelschap uit Frans-Guyana voor de nodige opschudding. De geest van oproer moet monddood gemaakt worden. Regina krijgt opdracht de Zwarte Lord te bespioneren. Wat is zijn rol? Is hij een revolutionair?

Toch gaat het in dit boek vooral over romantiek en liefde en overstijgt Rihana Jamaludin het traditionele ‘vrouwenboek’ niet echt. Het gebrek aan humor, de archaïsche stijl en de vele onnodige uitweidingen maakten het mij niet altijd gemakkelijk om deze turf te doorworstelen. Vooral het eerste deel dat zich in Nederland afspeelt deed mij twijfelen of ik wel zou verder lezen. Ik had namelijk het gevoel dat ik in een kopie van de negentiende eeuwse klassieker Jane Eyre van Charlotte Bronte terechtgekomen was, met de hoofdiguur als het arme weeskind dat zich uitbuiting en misbruik moet laten welgevallen, omgeven door nonnen en preutse kwezels.

Ik heb ‘De Zwarte Lord’ vooral uitgelezen omwille van mijn fascinatie voor Suriname, toch nog altijd een land waarover weinig romans te vinden zijn. Daarom alleen al is dit een verdienstelijk boek en een aanrader voor de avontuurlijke lezer.